Deze website maakt gebruik van Cookies. Wilt u dat?

Attentie! Deze website maakt gebruik van Cookies en vergelijkbare technologie.

Als u uw browser setting niet wijzigd, gaat u er mee akkoord.

I understand

 

       
 
Dit is een voorpublicatie van het boek Samen-een
Copyright©2014-2016 Werkkampen.nl, L.Tokkie  
       
 

Kremboong, Het vertier in moeilijke tijden.

 

Hierbij een update naar aanleiding van het artikel geplaatst in de Veenmol van maart 2014

 

Het onderzoek Samen-een vordert gestaag en wordt uitgebreid met het kamp Stuifzand voor maximaal 96 arbeiders en het Kamp Molengoot van maximaal 192 arbeiders bij Hardenberg. Daarnaast wordt een beeld geschetst van alle kampen in Nederland. Het totale project Samen-een gaat nog zeker 2 jaar duren.

 

De heer Cohen de cultureel begeleider van de Joodsche Raad, rechts

In dit artikel wil ik u een indruk geven van het dagelijks leven van de arbeiders in de periode  10 januari 1942 tot 16 juli 1942 toen de eerste jongens van Kremboong naar Westerbork moesten lopen, het voor portaal van de dood.

 

Het leven in het kamp was goed de eerste maanden van 1942. Er kon niet op het land gewerkt worden want het was een echt strenge winter, ter illustratie de 7de Elfsteden tocht werd op 22 januari van dat jaar verreden. De gemiddelde temperatuur was 10 graden onder nul in de maanden januari en februari en er lag 10 tot 15 centimeter sneeuw.

De sociale dienst van Amsterdam kreeg de taak de vrijgezellen werklozen aan te wijzen voor de terwerkstelling in onder andere Kremboong. Dit was op dat moment niet anders als de niet joodse werklozen. Om een uitkering te krijgen moet je dit doen en dan kreeg je loon. De Duitsers verordende voor de joodse arbeiders een 20% lager salaris dan de niet joodse arbeiders. De Joodsche Raad had de jongens medisch gekeurd in de Amsterdamse Diamantbeurs

 

De eerste groep van goedgekeurden gingen zonder echt druk van boven af vrijwillig naar de kampen in Drenthe en Overijssel, dit van januari tot maart 1942. Het werk, zeker het zware land ontginnen was een volslagen verrassing. Met ingang van 31 maart kwamen er grotere groepen jongens tussen 18 en 45 jaar om het kamp te vullen. Uiteindelijk waren er in juli ongeveer 150 man in Kremboong.

 

Tot de tweede week april was het land zodanig bevroren dat de jongens geen werk konden verzetten. Dit tot groot ongenoegen van de Duitsers.

 

Om de verveling te doorbreken konden de jongens regelmatig naar Hoogeveen. Hiervoor moesten ze toestemming hebben van de Kok Beheerder, meneer de Jager die met zijn vrouw, dochter en nichtje op het kamp woonden. Voor een enkeling was er weekend verlof naar Amsterdam maar dan moest je wel een echte reden hebben.

 

In de begin tijd van het kamp was dat geen probleem en werd er tot op zeker hoogte soepel met de regels die door de Joodsche Raad werden vastgesteld omgegaan. Nadat de beheerders medio juni 1942 in kamp Erica bij Ommen een verplichte training van de SS hadden ondergaan werd de vrijheid ingeperkt. Het werd strenger, er werd appel en bewaking ingevoerd, de dagelijkse rantsoenen werden vermindert en ontstond er een concentratie kamp situatie. De situatie in Nederland was niet te vergelijken met de Duitse kampen.

 

Het was echter de wandeling naar Hoogeveen van meer dan een uur heen en een uur terug, wat de dagelijkse sleur door brak. Verder was er in de kantine een kleine bibliotheek, een tafeltennis tafel etc. en werd er veel gekaart. Als het weer het toeliet werd er buiten gevolleybald. Voor de meeste jongens was het de eerste ervaring met reizen met de trein. Ze hadden geen enkel idee van het platteland, het waren echte stad mensen.

 

Op de kamers waar de jongens in groepjes van 8 woonden maakte men voor zover dat mogelijk was het gezellig.

 

In een brief van Herman Vogel aan zijn vriendin schrijft hij op 10 april 1942 onder andere;

 

…. Maandag gaan we aan het werk. De schoppen worden maandag uitgerijkt. De objecten zijn 15 tot 30 minuten lopen van het kamp verwijderd. Hier is nog geen oorlog, het is vrijdagavond en op tafel staan appels, koekjes, balletjes, pepermunt, enz. Alleen het witte tafellaken ontbreekt, maar dat had toch geen uur schoon gebleven. We zitten allemaal om de tafel te schrijven. En te snoeien, de eerste sigaret na enige dagen verhoogd de stemming. Hiernaast flat 15 zingt  ‘Sjier hanaglans”…….

 

Herman Vogel heeft van eind maart 1942 tot dat hij op transport ging van uit Westerbork naar de vernietigingskampen, elke 2 dagen met zijn vriendin gecorrespondeerd en had als één van de weinige in het kamp een foto toestel waarmee de meeste foto’s[1] zijn gemaakt. Deze foto’s en de brieven zijn bewaard gebleven en zijn in privé bezit.

 

Een aantal jongens mede onder de enthousiaste leiding van David Tokkie, mijn vader, één van de mensen van het eerste uur (1937) van de Snip en Snap revue, hebben een cabaret opgezet die wekelijks op zaterdag voor vermaak zorgde. Eigenlijk werd daardoor iedereen aan meegewerkt. Mijn vader heeft als kleermaker ook de noodzakelijke kostuums gemaakt op de trapnaaimachine van de vrouw van de Kok beheerder.

 

De rol van David Tokkie wordt o.a. beschreven in een brief van Henk Bonnewit aan vrienden op 14 mei 1942.

 

… Het amusementvraagstuk is goed geregeld. We hebben hier een biljartclub , kaartclub bridgeclub, monopolyclub, tafeltennis, dam en schaak box- en voetbalclub eb Bibliotheek. Iedere kamer heeft een kamerleider, en uit de kamerleider is een contact-commissie ontstaan, welke de schakel is tusschen kok en kampbewoners. Iedere klacht, wensch of twist loopt via den kamerleider naar den contactcommissie. Zaterdagavond is er cabaret! Met Pinsteren a.s./ een grote revue . Er zitten hier een hoop beroepslui, zodat die avonden inderdaad zeer goed zijn. Zoo is hier bijv. Tokkie , arangeur v/d Snip en Snap reveus die bij ons de coulissen e.d. bouwt verder Trooswijk v/d Ramblers die de band aanvoert. De stemming is zeer goed en Kameraadschappelijk. Dank zij verschillende vrijwillige giften ka de contact commissie er voor zorgen dat ook de arme jongens aan alles kunnen mee doen…………………….

 

Brief Bonnewit uit privé verzameling N. van Oord

 

 

Het moet als een lopend vuurtje door de gemeenschap rond het Kamp gegaan zijn dat er een revue werd gemaakt. Want ze kregen daarbij veel steun van de Hoogeveens bevolking. Zelfs de omwonenden die toen kind waren in 1942 kunnen zich nu nog de revue herinneren.

 

De steun van en de revue wordt bevestigd en beschreven door de heer Cohen de cultureel begeleider van de Joodsche Raad in een brief van 1 juni 1942 aan de raad, waarin hij onder andere schrijft;

 

 

… “s Avonds was ik Kremboong om aldaar de groote Revue avond, getiteld “Kremboong Post 1942 ” mee te maken. Uit Hoogeveen hadden we met medewerking van enkele inwoners, alle mogelijke toneel materiaal aangesleept[2]. Het was frappant wat de Kremboongers met deze eenvoudige middelen hebben weten te bereiken. Het was van het begin tot het einde een pracht avond. Vooral loofwaardig, omdat men kennelijk zijn best doet onder meer op deze wijze, zoo goed mogelijk tracht de moeilijke tijden door te komen. ………. Kremboong is verreweg het beste van mijn Kampen…………………….”

 

 

Hieronder de eerste vier delen van de revue met daar naast de originele tekst ook deze zijn bewaard gebleven.

 

Kampgeneugten

Wijze: Arm Paatje Tekst B. Stodel

 

 

 

I

Goedenavond, allemaal, Dames en ook Heren.

Wij staan hier thans voor het front,

om U te amuseren

Maar voor dat we verder gaan.

Moet u thans ook weten,

dat we werkverruimers zijn

en Kremboong boys toch heten.

 

II

Van het stadtje Hoogeveen zijn we naar Kremboong toegelopen

We waren zoals men dat noemt

Door de regen haast verzopen

We kregen brood en daarna snert,

toen wij in ’t kamp aan kwamen

Dat die best te eten was

Moet iedereen beamen

 

III

25 man die gingen Dinsdag aan het werken

Engelander liep ook mee

Om z’n spieren te versterken

Maar toen hij s avonds thuis kwam

Dacht hij bij zich zelf, onne

half zes op en zes uur thuis

Was bin ich toch begonne

 

IV

Bij ons op kamer 10 is één

Zijn naam zal ik niet noemen

Diens kamerwacht prestaties

vallen waarlijk niet te noemen

als kamerleider schreeuw ik dan

er vallen harde woorden

Wanneer wij straks aan ’t werken gaan

geeft dat natuurlijk woorden

 

 

Copyright©2014 Werkkampen.nl B. Vogel

 

 

 

Hieronder enkel foto’s van de revue. Op 10 mei 1942 schrijft Herman Vogel onder andere;

 

 

…………….Het is dinsdag avond. Ik had niet eerder de gelegenheid verder te schrijven. Zondag avond werd de revue opgevoerd die klonk als een klok. Ik heb er enige foto’s van gemaakt…………….

 

 

The Kremboong boys

De totale groep met Tine de Jager

dochter van de kokbeheerder

Snip en Snap met de kokbeheerder

de heer de Jager

Tine in een sketch

 

 

 

Muziek vertier in het weekend waarbij Maurice Schellekens zingt en begeleid wordt door de Kremboong Boys

Naast het vertier en het dagelijkse ontginning werk, werd de reden van het verblijf in Kremboong steeds duidelijker zeker door de berichten uit Amsterdam van razzia’s en het inperken van de rechten van de joden.

 

Door een aantal jongens werd gezinspeeld dat ze wilden vluchten, het waren over het algemeen de beter opgeleiden.

 

Zij waren instaat met steun van het thuisfront de vlucht voor te bereiden en het noodzakelijke onderduik adres te vinden.

 

Door het open karakter van het kamp tot 8 augustus 1942 waarna de SS en de WA de beveiliging van het kamp overnamen zijn meer dan 40 jongens gevlucht.

 

 

Niet allen waren succesvol en voor zover het na te gaan is, hebben een 10 tal een goed onderduikadres gevonden, naast een aantal die de concentratie kampen hebben overleefd.

 

Wrang is dat de meeste van de jongens zijn omgekomen in de concentratie kampen. Er waren drie groepen van mannen in het kamp. De eerste groep van een 150 jongens zijn rond 16 juli naar Westerbork vertrokken. Een tweede groep rond 18 augustus en het kamp is leeggehaald in de nacht van 2 op 3 oktober. Totaal hebben er in het kamp ongeveer 500 mannen gezeten.

 

 

[1] Totaal zijn er op dit moment meer dat 125 foto’s bekend.

 

[2]  Ik ben benieuwd of er nog bewoners van Hoogeveen zijn die zich dit uit verhalen kunnen herinneren. 

 
       
   

Gepubliceerd in de Veenmol van december 2014. De Veenmol is een publicatie van de Historisch Vereniging Hoogeveen